Jest jeszcze ciemno.
Prosna płynie spokojnie pomiędzy nadrzecznymi trawami, a nad wodą unosi się cienka warstwa mgły. W pewnym momencie powierzchnia rzeki delikatnie się porusza.
Najpierw widać tylko niewielką głowę.
Po chwili pojawia się ciemny grzbiet, a zaraz potem zwierzę ponownie znika pod wodą. Nie ma plusku ani gwałtownego ruchu. Kilkanaście metrów dalej wydra wynurza się ponownie, po czym płynnym ruchem kieruje w stronę brzegu.
Dla człowieka rzeka jest przeszkodą, którą trzeba przekroczyć.
Dla wydry to dom.
Wydra europejska (Lutra lutra) jest jednym z najlepiej przystosowanych do wodnego życia ssaków występujących w Polsce. Potrafi doskonale pływać, nurkować, polować pod wodą i przemierzać długie odcinki rzek w poszukiwaniu pożywienia.
Jednocześnie jest niezwykle skryta.
Może regularnie żyć na danym odcinku rzeki, a człowiek przez wiele lat nigdy jej nie zobaczy.
Znacznie częściej jej obecność zdradzają tropy pozostawione na błotnistym brzegu, ślady zjazdów do wody albo charakterystyczne odchody pozostawiane w dobrze widocznych miejscach.
W Dolinie Prosny wydra nie jest jedynie potencjalnym gościem.
Jej obecność została udokumentowana.
Wydra należy do rodziny łasicowatych.
Jest więc krewną kuny, gronostaja, tchórza, łasicy i borsuka, ale jej budowa wyraźnie zdradza zupełnie inny styl życia.
Ciało jest długie, opływowe i silnie umięśnione. Dorosłe wydry osiągają zwykle około 60–70 centymetrów długości tułowia, nie licząc długiego ogona.
Masa dorosłego zwierzęcia wynosi często około 6–10 kilogramów, przy czym samce są przeciętnie większe od samic.
Ogon jest długi, gruby u nasady i bardzo silny.
Podczas pływania działa jak element napędowy i ster.
Kończyny są stosunkowo krótkie, ale między palcami znajduje się błona pławna ułatwiająca poruszanie się w wodzie.
Gęste futro ma ogromne znaczenie.
Wydra nie posiada grubej warstwy tłuszczu charakterystycznej dla wielu innych ssaków wodnych. Przed utratą ciepła chroni ją niezwykle gęsta sierść, która zatrzymuje przy skórze warstwę powietrza.
Dlatego pielęgnacja futra jest dla wydry czymś znacznie ważniejszym niż zwykła higiena.
Na lądzie wydra może sprawiać wrażenie nieco niezgrabnej.
W wodzie wszystko się zmienia.
Jej ciało wygina się płynnymi ruchami, a silny ogon i tylne kończyny pomagają szybko zmieniać kierunek.
Podczas nurkowania uszy i nozdrza mogą zostać zamknięte.
Wąsy znajdujące się wokół pyska są niezwykle czułe na ruchy wody. Pomagają wykrywać znajdujące się w pobliżu ryby i inne potencjalne ofiary nawet wtedy, kiedy widoczność pod wodą jest bardzo słaba.
To szczególnie przydatne w mętnej rzece, nocą albo wśród gęstej roślinności.
Wydra może więc polować tam, gdzie sam wzrok niewiele by pomógł.
Choć jest doskonałym pływakiem, znaczną część życia spędza również na lądzie.
Odpoczywa w kryjówkach, przemieszcza się pomiędzy ciekami i potrafi odbywać długie wędrówki poza wodą.
Rzeka jest centrum jej świata, ale nie jego granicą.
W przypadku tego gatunku nie musimy opierać się wyłącznie na prawdopodobieństwie.
Obecność wydry została potwierdzona w kilku miejscach wzdłuż Prosny.
Dokumentacja przyrodnicza z rejonu Byczyny opisuje liczne ślady bytności wydr na rzece pomiędzy Wygiełdowem a Kostowem, tropy i odchody nad Pratwą oraz obserwację jednego zwierzęcia na stawach w Kostowie.
Dalej na północ wydry notowano również w powiecie pleszewskim.
Prosna tworzy więc rzeczywisty korytarz wykorzystywany przez ten gatunek.
To logiczne.
Rzeka zapewnia ryby, płazy, miejsca odpoczynku oraz naturalną trasę przemieszczania się.
Szczególnie wartościowe są fragmenty o stosunkowo naturalnych brzegach: z zakrzaczeniami, drzewami, korzeniami, trzcinami i miejscami pozwalającymi zwierzęciu ukryć się przed człowiekiem.
Dlatego regulacja rzek, wycinanie nadrzecznej roślinności i pogarszanie jakości wody mogą mieć dla wydr poważne konsekwencje.
Wydry europejskie prowadzą przede wszystkim samotniczy tryb życia.
Dorosłe osobniki zwykle przemieszczają się i polują samodzielnie.
Wyjątek stanowi przede wszystkim samica wychowująca młode.
Wydry wykorzystują rozległe odcinki rzek i regularnie je patrolują.
Granice wykorzystywanego obszaru nie przypominają płotu otaczającego działkę. Terytoria samców i samic mogą się częściowo nakładać.
Komunikacja odbywa się głównie za pomocą zapachów.
I tutaj pojawia się coś, czego obserwator przyrody może szukać znacznie łatwiej niż samej wydry.
Odchody wydry nazywa się po angielsku spraints i są one jednym z najważniejszych sposobów znakowania.
Zwierzęta pozostawiają je często w bardzo charakterystycznych miejscach: na kamieniach, pod mostami, na pniach, wysepkach i innych dobrze widocznych punktach przy brzegu.
Nie jest to przypadek.
Zapach przekazuje innym wydrom informacje o obecności danego osobnika.
W odchodach można często dostrzec resztki rybich łusek, ości oraz innych składników pokarmu.
Dla biologów są one prawdziwym źródłem informacji.
Analizując zawartość odchodów, można badać dietę wydr bez konieczności obserwowania ich podczas polowania.
Dzisiaj wykorzystuje się nawet metody DNA pozwalające dokładniej określać zjadane gatunki.
Ryby są podstawą diety wydry europejskiej.
Nie oznacza to jednak, że zwierzę poluje na każdy gatunek z jednakową intensywnością.
Wydra jest oportunistycznym drapieżnikiem.
Najczęściej wybiera zdobycz, którą może stosunkowo łatwo schwytać.
Skład diety zależy więc od rodzaju zbiornika wodnego, pory roku, dostępności poszczególnych gatunków oraz struktury brzegów.
Duża europejska analiza badań nad dietą wykazała, że znaczenie ryb zmienia się zależnie od rodzaju środowiska wodnego.
Oprócz nich wydry zjadają także płazy, raki, owady wodne, niewielkie ssaki oraz ptaki.
W określonych warunkach szczególnie duże znaczenie mogą mieć żaby.
Nie należy więc przedstawiać wydry wyłącznie jako „zwierzęcia żywiącego się rybami”.
Jest sprawnym łowcą wykorzystującym to, co aktualnie oferuje rzeka.
To pytanie często pojawia się tam, gdzie wydry żyją w pobliżu stawów rybnych.
Oczywiście wydra poluje na ryby.
Nie ma sensu tego ukrywać ani przedstawiać jej jako drapieżnika żywiącego się wyłącznie słabymi czy chorymi osobnikami.
Jeżeli znajdzie łatwo dostępne i obfite źródło pożywienia, może z niego korzystać.
Dlatego konflikty z gospodarstwami rybackimi są realnym problemem.
W naturalnej rzece sytuacja wygląda jednak inaczej niż w niewielkim stawie hodowlanym pełnym skoncentrowanych ryb.
Wydra jest naturalnym elementem ekosystemów rzecznych i przez tysiące lat funkcjonowała razem z populacjami ryb, płazów i innych organizmów wodnych.
Rozwiązaniem konfliktów nie jest demonizowanie zwierzęcia, ale właściwe zabezpieczanie szczególnie narażonych obiektów hodowlanych.
Wydra nie ściga ryby wyłącznie w linii prostej.
Potrafi wykorzystywać brzegi, kamienie, podwodne przeszkody i roślinność, aby odciąć ofierze drogę ucieczki.
Po schwytaniu niewielka ryba może zostać zjedzona bezpośrednio w wodzie.
Większą zdobycz wydra często wynosi na brzeg.
Ślady takiego posiłku mogą być kolejną wskazówką zdradzającą jej obecność.
Wydra nie spędza jednak całego czasu na polowaniu.
Wiele obserwacji wskazuje na rozbudowane zachowania eksploracyjne i zabawowe.
Młode szczególnie chętnie gonią się, przepychają i wykorzystują śliskie brzegi do zjazdów.
U dorosłych również obserwuje się zachowania przypominające zabawę.
Trzeba jednak uważać, aby nie przesadzić z antropomorfizacją.
Dla zwierzęcia takie zachowania mogą służyć także ćwiczeniu koordynacji, interakcjom społecznym czy utrzymywaniu kondycji.
Wydry wykorzystują różne miejsca odpoczynku.
Mogą chronić się pod korzeniami drzew, w naturalnych szczelinach, gęstej roślinności oraz w norach.
Nie zawsze samodzielnie budują rozbudowane schronienie.
Potrafią wykorzystywać również istniejące przestrzenie w brzegu.
Szczególnego znaczenia nabiera bezpieczna kryjówka podczas wychowywania młodych.
Samica wybiera miejsce spokojne, odpowiednio osłonięte i położone w pobliżu dobrego żerowiska.
Dlatego zachowanie naturalnej struktury brzegów ma znaczenie większe, niż sugerowałoby samo patrzenie na jakość wody.
Dobra rzeka dla wydry to nie tylko woda i ryby.
To również zarośnięte brzegi, korzenie, zakamarki i możliwość odpoczynku bez ciągłego niepokojenia.
Wydra europejska nie ma jednego sztywnego sezonu rozrodczego obowiązującego w całym swoim ogromnym zasięgu.
W części populacji rozród może występować przez cały rok, natomiast w innych zaznacza się wyraźniejsza sezonowość związana przede wszystkim z dostępnością pokarmu.
Ciąża trwa około 61–74 dni.
W miocie najczęściej rodzi się dwoje lub troje młodych, choć możliwe są zarówno mniejsze, jak i większe mioty.
Nowo narodzone wydry są ślepe i całkowicie zależne od matki.
Pierwsze tygodnie życia spędzają w kryjówce.
Może wydawać się oczywiste, że młoda wydra po prostu od razu umie świetnie pływać.
Tak nie jest.
Młode przez pierwsze miesiące stopniowo poznają środowisko wodne.
Oczy otwierają po mniej więcej miesiącu, a pierwsze wyprawy z matką rozpoczynają dopiero później.
Mniej więcej w wieku dwóch–trzech miesięcy zaczynają towarzyszyć jej podczas pierwszych wypraw łowieckich.
Nauka trwa długo.
Młode pozostają z matką przez wiele miesięcy, nierzadko niemal rok.
W tym czasie uczą się polować, rozpoznawać bezpieczne kryjówki, poruszać po zajmowanym terenie i reagować na zagrożenia.
Samiec zwykle nie bierze bezpośredniego udziału w wychowywaniu potomstwa.
W naturalnych ekosystemach słodkowodnych wydra znajduje się wysoko w sieci pokarmowej.
Poluje przede wszystkim na ryby, ale wykorzystuje również wiele innych grup zwierząt.
Jej obecność wpływa więc na relacje pomiędzy organizmami wodnymi.
Nie należy jednak używać prostego hasła, że „wydra przywraca równowagę”.
Ekosystem rzeczny jest zbyt skomplikowany, aby rolę jednego gatunku sprowadzić do takiego zdania.
Wydra jest jednym z elementów całego systemu obejmującego ryby, płazy, bezkręgowce, roślinność, strukturę brzegów, przepływ wody oraz działalność człowieka.
Jednocześnie jest gatunkiem szczególnie zależnym od ciągłości siedliska.
Rzeka nie może istnieć dla niej jako seria oddzielonych od siebie „dobrych miejsc”.
Zwierzę musi być w stanie przemieszczać się pomiędzy nimi.
Dlatego Dolina Prosny pełni również funkcję naturalnego korytarza ekologicznego.
Choć jej wodny tryb życia całkowicie zmienił sylwetkę i zachowanie, wydra nadal jest przedstawicielem łasicowatych.
Czułe wibrysy pozwalają wykrywać ruchy wody powodowane przez potencjalną zdobycz.
W przeciwieństwie do wielu polskich ssaków nie ma jednego sztywnego okresu narodzin dla całego zasięgu gatunku.
Rzeka jest główną osią jej terytorium, ale wydry przemieszczają się również lądem pomiędzy zbiornikami i ciekami.
Charakterystyczne miejsca znakowania pomagają wydrom informować inne osobniki o swojej obecności i jednocześnie pozwalają naukowcom badać gatunek bez bezpośredniego kontaktu.
Bezpośrednia obserwacja może być trudna.
Wydry są aktywne głównie o zmierzchu i nocą, szczególnie tam, gdzie regularnie pojawiają się ludzie.
Znacznie łatwiej rozpocząć od szukania śladów.
Dobrym miejscem są mosty, piaszczyste brzegi, niewielkie wyspy, zwalone pnie i fragmenty brzegu tworzące naturalne przewężenia.
Na miękkim podłożu można znaleźć charakterystyczne tropy.
Wydra ma pięć palców, a przy dobrym odcisku czasami widoczne są również ślady błon pławnych.
Jeszcze bardziej charakterystyczne mogą być miejsca znakowania.
Warto szukać ich na wystających kamieniach, pniach i pod mostami.
Nie należy oczywiście dotykać odchodów.
Zdecydowanie tak.
Na Pustkowiu szczególnie interesujący jest dostęp do Prosny.
Jeżeli chcielibyśmy potwierdzić obecność wydry bez jej niepokojenia, kamera ustawiona na naturalnym przejściu przy brzegu byłaby jednym z najlepszych narzędzi.
Nie umieszczałbym jej bezpośrednio przy potencjalnej kryjówce.
Znacznie lepiej znaleźć regularnie używaną ścieżkę, zwalony pień, piaszczyste wyjście z wody albo miejsce znakowania.
Jeżeli uda nam się kiedyś zarejestrować wydrę na naszym odcinku Prosny, ten artykuł będzie można uzupełnić o informację:
„gatunek potwierdzony na Pustkowiu”.
To byłby świetny przykład połączenia atlasu z rzeczywistymi obserwacjami terenowymi.
Wydra jest w Polsce objęta ochroną częściową.
Jest również gatunkiem wymienionym w załącznikach II i IV Dyrektywy Siedliskowej, co podkreśla jej znaczenie w europejskim systemie ochrony przyrody.
Globalnie IUCN klasyfikuje ją obecnie jako Near Threatened – bliską zagrożenia.
W Polsce sytuacja wydry jest stosunkowo dobra, a gatunek występuje na terenie całego kraju.
Nie oznacza to jednak braku zagrożeń.
Jednym z najważniejszych są kolizje drogowe.
Mosty i przepusty mogą zmuszać wydry do opuszczania koryta i przechodzenia przez jezdnię.
Problemem pozostają także zanieczyszczenie wód, regulacja rzek, likwidacja nadrzecznej roślinności oraz fragmentacja siedlisk.
Historycznie szczególnie poważny wpływ miały zanieczyszczenia chemiczne, między innymi związki gromadzące się w organizmach zwierząt znajdujących się wysoko w łańcuchu pokarmowym.
Ochrona wydry nie polega więc wyłącznie na ochronie samego zwierzęcia.
Oznacza również dbanie o rzekę.
O czystą wodę, naturalne brzegi, ryby, płazy, nadrzeczne drzewa i możliwość swobodnego przemieszczania się.
Dla Pustkowia ma to szczególne znaczenie.
Prosna nie jest tylko elementem krajobrazu.
Jest żywym korytarzem, którym przemieszczają się zwierzęta.
A gdzieś na jej brzegu, być może jeszcze tej nocy, wydra może pozostawić na błotnistym piasku ślady przypominające nam, że rzeka ma również swoich niewidocznych mieszkańców.
| Cecha | Informacja |
|---|---|
| Nazwa polska | Wydra europejska |
| Inna nazwa | Wydra euroazjatycka |
| Nazwa naukowa | Lutra lutra |
| Rodzina | Łasicowate (Mustelidae) |
| Długość ciała | Zwykle około 60–70 cm bez ogona |
| Masa | Najczęściej około 6–10 kg; samce są większe |
| Ogon | Długi, silny, pełniący funkcję napędową i sterującą |
| Dieta | Głównie ryby; również płazy, skorupiaki, ptaki, drobne ssaki i bezkręgowce |
| Środowisko | Rzeki, jeziora, stawy, mokradła i inne siedliska wodne |
| Aktywność | Głównie zmierzchowa i nocna |
| Ciąża | Około 61–74 dni |
| Liczba młodych | Najczęściej 2–3 |
| Samodzielność młodych | Około 9–12 miesięcy |
| Status w Polsce | Ochrona częściowa |
| Status globalny IUCN | Bliski zagrożenia (NT) |