Jest późny, majowy wieczór. Ostatnie promienie słońca znikają za sosnami, a las powoli pogrąża się w półmroku. Wśród korzeni starego drzewa, na niewielkiej skarpie, znajduje się otwór prowadzący głęboko pod ziemię.
Przez dłuższą chwilę nic się nie dzieje.
Nagle z ciemnego wejścia wysuwa się charakterystyczny biało-czarny pysk. Zwierzę zatrzymuje się, ostrożnie węszy, nasłuchuje, po czym powoli wychodzi z nory. Jego krępa sylwetka i charakterystyczny, kołyszący chód nie pozostawiają wątpliwości.
To borsuk.
Jeszcze przez chwilę bada otoczenie, zanim wyruszy na nocne poszukiwanie pożywienia. Gdzieś głęboko pod ziemią mogą tymczasem odpoczywać pozostali członkowie jego rodziny.
Borsuk europejski jest jednym z najbardziej niezwykłych mieszkańców polskich lasów. Choć występuje w całym kraju, większość ludzi nigdy nie spotkała go na wolności.
Nie dlatego, że jest wyjątkowo rzadki. Po prostu doskonale potrafi pozostawać niezauważony.
Prowadzi przede wszystkim nocny tryb życia, porusza się ostrożnie, a całe dnie spędza w rozbudowanych podziemnych kryjówkach.
A te bywają naprawdę imponujące.
Niektóre borsucze norowiska użytkowane są przez kolejne pokolenia przez dziesiątki lat, stopniowo rozrastając się w skomplikowane systemy korytarzy i komór.
Poznajmy bliżej tego niezwykłego leśnego budowniczego.
Borsuk europejski (Meles meles), nazywany dawniej jaźwcem, należy do rodziny łasicowatych.
Jest największym przedstawicielem tej rodziny występującym naturalnie w Polsce. W przeciwieństwie do smukłych kun czy łasic ma charakterystyczną, krępą sylwetkę, krótkie i bardzo mocne kończyny oraz szeroki tułów.
Dorosłe osobniki osiągają zazwyczaj około 60–90 centymetrów długości ciała, nie licząc ogona. Ich masa zmienia się sezonowo i najczęściej wynosi od około 7 do 17 kilogramów, chociaż wyjątkowo dobrze odżywione zwierzęta mogą być cięższe.
Borsuka trudno pomylić z innym polskim ssakiem.
Jego głowa jest biała, z dwoma charakterystycznymi czarnymi pasami biegnącymi od pyska, przez oczy, w kierunku uszu.
Grzbiet pokrywa długa, szorstka sierść o srebrzystoszarym zabarwieniu, natomiast spód ciała i kończyny są znacznie ciemniejsze.
Borsuk wygląda nieco niezgrabnie, ale pozory bywają mylące.
Jest silnym, sprawnym zwierzęciem, znakomicie przystosowanym do kopania, przeciskania się przez podziemne korytarze i pokonywania znacznych odległości podczas nocnego żerowania.
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech borsuka są jego przednie łapy.
Wyposażone w pięć palców i długie, mocne pazury stanowią niezwykle skuteczne narzędzia do kopania.
Pozwalają zwierzęciu drążyć korytarze, usuwać ziemię i poszukiwać pożywienia ukrytego pod powierzchnią gleby.
Borsuk ma także doskonale rozwinięty węch.
To właśnie dzięki niemu odnajduje dżdżownice, larwy owadów i inne źródła pokarmu.
Jego wzrok nie odgrywa tak istotnej roli jak węch i słuch. Podczas nocnych wędrówek borsuk w dużej mierze polega na informacjach zapachowych.
Borsuk europejski występuje na obszarze całej Polski, choć jego zagęszczenie może się znacząco różnić pomiędzy poszczególnymi regionami.
Najchętniej wybiera tereny zapewniające jednocześnie możliwość budowania bezpiecznych nor i dostęp do zróżnicowanego pożywienia.
Szczególnie odpowiadają mu lasy liściaste i mieszane, ale zamieszkuje również bory sosnowe, śródpolne zagajniki oraz zadrzewienia sąsiadujące z łąkami i polami uprawnymi.
Dobrym miejscem na założenie nory jest zazwyczaj odpowiednio suchy, stabilny grunt umożliwiający drążenie korytarzy.
Borsuki często wykorzystują skarpy, niewielkie wzniesienia i zbocza, gdzie łatwiej odprowadzać wodę z podziemnych schronień.
Dolina Prosny oferuje krajobraz odpowiadający wielu wymaganiom tego gatunku.
Lasy, zadrzewienia, nadrzeczne łąki i tereny rolnicze tworzą mozaikę siedlisk, w której borsuki mogą znajdować pokarm i odpowiednie schronienia.
Należy jednak pamiętać, że okresowo zalewane tereny bezpośrednio przy rzece nie zawsze nadają się do budowania trwałych nor.
Dlatego potencjalnych schronień należy spodziewać się raczej na suchszych i nieco wyżej położonych fragmentach krajobrazu.
Samo występowanie odpowiednich siedlisk nie potwierdza oczywiście obecności zajętej nory w konkretnym miejscu.
Jeśli istnieje coś, w czym borsuki osiągnęły prawdziwe mistrzostwo, jest to budowanie podziemnych schronień.
Ich nory mogą składać się z wielu wejść, rozgałęzionych korytarzy oraz komór znajdujących się na różnych głębokościach.
Najbardziej rozbudowane norowiska powstają przez wiele lat.
Kolejne pokolenia zwierząt stopniowo rozbudowują odziedziczone schronienia, tworząc prawdziwe podziemne labirynty.
Niektóre europejskie norowiska użytkowane są nawet przez ponad sto lat.
W zależności od warunków środowiskowych borsuki mogą wykorzystywać zarówno główne, rozbudowane nory, jak i mniejsze schronienia rozproszone po zajmowanym obszarze.
Pod ziemią znajdują się komory służące do odpoczynku, zimowania i wychowywania młodych.
Zwierzęta wyściełają je suchymi liśćmi, trawą i innym materiałem roślinnym.
Co ciekawe, potrafią regularnie wymieniać zużytą wyściółkę.
Borsuk zbiera świeży materiał, przytrzymuje go przednimi łapami, a następnie cofa się w kierunku wejścia, wciągając roślinność do środka.
Borsuki mają opinię wyjątkowo porządnych mieszkańców lasu.
Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów ich zachowania jest tworzenie latryn, czyli niewielkich zagłębień w ziemi, w których pozostawiają odchody.
Latryny znajdują się zwykle w otoczeniu norowiska lub na innych wykorzystywanych fragmentach terytorium.
Pełnią nie tylko funkcję sanitarną, ale również komunikacyjną.
Pozostawiane tam sygnały zapachowe pomagają zwierzętom przekazywać informacje innym osobnikom.
Wbrew popularnemu uproszczeniu borsuki nie urządzają jednak specjalnych podziemnych łazienek przypominających pomieszczenia w ludzkim domu.
Ich latryny to przede wszystkim charakterystyczne dołki znajdujące się na powierzchni ziemi.
Borsuki nie zawsze są samotnikami.
W sprzyjających warunkach mogą tworzyć grupy społeczne, w których wspólnie korzystają z rozbudowanego systemu nor.
Wielkość takich grup jest bardzo zróżnicowana. Zależy między innymi od dostępności pożywienia, zagęszczenia populacji i możliwości zajmowania odpowiednich schronień.
W niektórych środowiskach borsuki tworzą niewielkie grupy, w innych prowadzą znacznie bardziej samotniczy tryb życia.
Co interesujące, nawet osobniki należące do jednej grupy zwykle poszukują pożywienia samodzielnie.
Borsuki rozpoznają się dzięki sygnałom zapachowym.
Posiadają charakterystyczny gruczoł zapachowy znajdujący się w okolicy ogona, którego wydzielina wykorzystywana jest podczas znakowania.
Ocierając się o siebie, mogą wymieniać zapachy, co pomaga utrzymywać charakterystyczny zapach grupy.
Życie społeczne borsuków jest więc znacznie bardziej złożone, niż sugeruje widok pojedynczego zwierzęcia wędrującego nocą przez las.
Borsuk należy do rzędu drapieżnych, ale w rzeczywistości jest wszystkożercą.
Jego dieta zmienia się wraz z porami roku, siedliskiem oraz lokalną dostępnością pokarmu.
Jednym z najważniejszych składników pożywienia borsuków są dżdżownice.
W wilgotne noce, szczególnie po deszczu, zwierzęta potrafią spędzać wiele czasu na ich poszukiwaniu.
Dobrze rozwinięty węch pozwala odnajdywać zdobycz znajdującą się w ściółce i płytkich warstwach gleby.
Borsuki zjadają również owady i ich larwy, ślimaki, drobne ssaki, jaja oraz inne dostępne źródła pokarmu zwierzęcego.
Chętnie korzystają też z owoców, korzeni, nasion i niektórych upraw rolniczych.
Jesienią szczególnego znaczenia nabierają wysokoenergetyczne źródła pożywienia.
Borsuki intensywnie żerują, stopniowo gromadząc zapasy tłuszczu, które pomogą im przetrwać zimowe miesiące.
Ich dieta nie jest jednak jednakowa w całej Europie.
Tam, gdzie dżdżownice występują licznie, mogą stanowić podstawę pożywienia. W innych środowiskach większe znaczenie mają owady, owoce lub pokarm pochodzenia roślinnego.
Wraz z nadejściem chłodniejszych miesięcy aktywność borsuków wyraźnie się zmniejsza.
Jesienią intensywnie żerują i gromadzą tkankę tłuszczową.
Zimą mogą spędzać długie okresy wewnątrz swoich nor, ograniczając aktywność i korzystając z wcześniej zgromadzonych rezerw energetycznych.
Nie jest to jednak prawdziwa hibernacja charakterystyczna na przykład dla jeży.
Borsuki nie obniżają temperatury ciała i metabolizmu w tak dużym stopniu jak typowe zwierzęta hibernujące.
Podczas cieplejszych zimowych dni mogą opuszczać norę i ponownie poszukiwać pożywienia.
Długość okresów ograniczonej aktywności zależy od pogody, dostępności pokarmu i warunków panujących w danym regionie.
Dlatego nawet zimą można czasami natrafić na świeże tropy borsuka.
Biologia rozrodu borsuków należy do najciekawszych wśród europejskich ssaków.
Zwierzęta te wykorzystują zjawisko diapauzy embrionalnej, czyli opóźnionej implantacji zarodka.
Po zapłodnieniu zarodek przez dłuższy czas może pozostawać w bardzo wczesnym stadium rozwoju, zanim zagnieździ się w ścianie macicy.
Dzięki temu samica może zostać zapłodniona wiele miesięcy przed narodzinami młodych.
Implantacja następuje zazwyczaj zimą, a porody przypadają najczęściej na późną zimę lub wczesną wiosnę.
Jeszcze bardziej zaskakujące są wyniki badań wskazujących, że u borsuków może występować superfetacja.
Oznacza to możliwość kolejnego zapłodnienia w okresie, kiedy w organizmie samicy znajdują się już zarodki pochodzące z wcześniejszego zapłodnienia.
Badania irlandzkich populacji wykazały obecność zarodków na różnych etapach rozwoju, co wspiera tę hipotezę.
To niezwykle rzadka strategia rozrodcza, która pokazuje, jak skomplikowana potrafi być biologia pozornie zwyczajnego mieszkańca lasu.
Młode borsuki przychodzą na świat najczęściej pod koniec zimy lub wczesną wiosną.
W jednym miocie rodzi się zazwyczaj od jednego do kilku młodych, często dwa lub trzy.
Noworodki są ślepe, bezradne i całkowicie zależne od matki.
Pierwsze tygodnie spędzają w specjalnie przygotowanej komorze, wyścielonej suchymi materiałami roślinnymi.
Matka karmi je mlekiem, ogrzewa i chroni przed zagrożeniami.
Po kilku tygodniach młode otwierają oczy, a następnie stopniowo zaczynają poznawać najbliższe otoczenie.
Pierwsze wyprawy poza norę odbywają się zazwyczaj wiosną.
To szczególnie interesujący okres w życiu borsuczej rodziny.
Młode bawią się, przepychają, badają otoczenie i stopniowo rozwijają umiejętności potrzebne do samodzielnego życia.
Początkowo nie oddalają się daleko od bezpiecznego wejścia do nory.
W miarę dorastania zaczynają coraz częściej towarzyszyć dorosłym podczas krótkich wypraw.
Niektóre pozostają w rodzinnej grupie również po osiągnięciu samodzielności.
Borsuki mają znacznie większy wpływ na swoje otoczenie, niż mogłoby się wydawać.
Budując rozległe systemy nor, przemieszczają duże ilości ziemi, odsłaniają głębsze warstwy podłoża i tworzą niewielkie powierzchnie pozbawione roślinności.
Zmieniają w ten sposób warunki glebowe oraz możliwości rozwoju różnych gatunków roślin.
W badaniach prowadzonych przez Instytut Botaniki Polskiej Akademii Nauk wykazano znaczenie borsuków jako inżynierów ekosystemu.
Ich działalność może wpływać na lokalną różnorodność roślinną i tworzyć nowe mikrosiedliska.
Opuszczone lub czasowo niewykorzystywane fragmenty nor mogą być zajmowane przez inne zwierzęta.
Z borsuczych schronień korzystają między innymi lisy.
Borsuki uczestniczą również w regulowaniu liczebności niektórych bezkręgowców oraz w rozprzestrzenianiu nasion roślin, których owoce zjadają.
Nie są więc wyłącznie mieszkańcami lasu.
Swoją codzienną działalnością aktywnie go przekształcają.
Niektóre norowiska są użytkowane przez kolejne pokolenia, które stopniowo rozbudowują podziemną konstrukcję.
Regularnie wymieniają wyściółkę komór i korzystają z charakterystycznych latryn znajdujących się na powierzchni ziemi.
Choć często żerują samotnie, mogą tworzyć grupy korzystające ze wspólnego systemu nor i komunikujące się za pomocą zapachów.
Zimą ograniczają aktywność, ale podczas łagodniejszej pogody mogą wychodzić z nor i poszukiwać pożywienia.
Kopiąc nory i przemieszczając ziemię, wpływają na warunki siedliskowe oraz roślinność występującą w ich otoczeniu.
Borsuk należy do najtrudniejszych do zaobserwowania większych ssaków naszych lasów.
Prowadzi przede wszystkim nocny tryb życia, dlatego największe szanse na spotkanie pojawiają się o zmierzchu i we wczesnych godzinach nocnych.
Znacznie łatwiej jednak odnaleźć ślady jego obecności.
Charakterystyczne norowiska mogą posiadać kilka lub kilkanaście wejść, a przed ich otworami często znajdują się wyraźne ślady wynoszonej ziemi.
W pobliżu można czasami znaleźć charakterystyczne dołki służące jako latryny.
Borsucze tropy również są bardzo interesujące.
Widoczne są na nich odciski pięciu palców oraz charakterystyczne ślady długich pazurów, szczególnie dobrze zaznaczające się w przypadku przednich łap.
Najłatwiej znaleźć je na wilgotnym piasku, błocie i świeżym śniegu.
Jeśli natrafimy na aktywne norowisko, najlepiej pozostawić je w spokoju.
Nie należy podchodzić do wejść, zaglądać do środka ani instalować kamer w bezpośrednim sąsiedztwie bez odpowiedniego przygotowania.
Szczególnie ważne jest unikanie niepokojenia borsuków w okresie wychowywania młodych.
Najcenniejszą obserwacją jest taka, która nie wpływa na naturalne zachowanie zwierząt.
Borsuk europejski jest gatunkiem szeroko rozpowszechnionym, a jego globalny status ochronny określany jest jako najmniejszej troski.
W Polsce należy do zwierząt łownych.
Nie oznacza to jednak, że nie jest narażony na zagrożenia.
Istotnym problemem są wypadki komunikacyjne. Borsuki regularnie korzystają z ustalonych tras przemieszczania się i mogą ginąć podczas przekraczania dróg.
Zagrożenie stanowią również niszczenie siedlisk, fragmentacja kompleksów leśnych i niepokojenie zwierząt w pobliżu zajętych nor.
Szczególnie cenne jest zachowanie starych norowisk, które mogą być użytkowane przez wiele pokoleń.
Dla borsuka odpowiedni las to nie tylko drzewa i dostępność pokarmu.
To także bezpieczna ziemia, w której można zbudować schronienie służące przez długie lata.
Podczas kolejnego spaceru po lesie warto zwrócić uwagę na niewielkie skarpy, charakterystyczne ścieżki oraz świeżo wyniesioną ziemię.
Być może gdzieś pod naszymi stopami znajduje się prawdziwe podziemne królestwo, którego mieszkańcy właśnie przygotowują się do kolejnej nocnej wyprawy.
| Cecha | Informacja |
|---|---|
| Nazwa polska | Borsuk europejski |
| Nazwa naukowa | Meles meles |
| Rodzina | Łasicowate (Mustelidae) |
| Długość ciała | Około 60–90 cm |
| Masa | Zazwyczaj 7–17 kg, sezonowo zmienna |
| Długość życia | W naturze często poniżej 6 lat, niektóre osobniki dożywają kilkunastu lat |
| Dieta | Wszystkożerna: dżdżownice, owady, owoce, drobne kręgowce i inne dostępne źródła pokarmu |
| Środowisko | Lasy, zagajniki, zadrzewienia i tereny rolnicze |
| Aktywność | Przede wszystkim nocna |
| Rozród | Młode rodzą się najczęściej pod koniec zimy i wczesną wiosną |
| Liczba młodych | Zwykle 2–3, możliwe większe mioty |
| Status w Polsce | Gatunek łowny |
| Status globalny IUCN | Najmniejszej troski (LC) |