Wyobraź sobie spokojny jesienny wieczór. Pomiędzy sosnami zapada zmrok, a wilgotne powietrze pachnie opadłymi liśćmi. Nagle z pobliskich zarośli dochodzi głośne parsknięcie. Słychać łamane gałązki, szelest liści i charakterystyczne odgłosy przypominające chrząkanie.
Po chwili na leśną drogę wychodzi duże, ciemne zwierzę. Za nim pojawia się kilka mniejszych sylwetek.
To wataha dzików.
Zwierzęta zatrzymują się na moment, sprawdzają otoczenie i po chwili zaczynają intensywnie przeszukiwać ściółkę. Z ogromną wprawą przekopują ziemię, poszukując ukrytych pod powierzchnią przysmaków.
Dzik euroazjatycki należy do najbardziej charakterystycznych mieszkańców europejskich lasów. Jest silny, niezwykle wytrzymały i doskonale przystosowany do życia w bardzo różnych środowiskach.
Jednak jego największą zaletą nie są imponujące kły ani ogromna siła. To zdolność przystosowywania się do zmieniających się warunków, doskonały węch i rozwinięte życie społeczne.
Przyjrzyjmy się bliżej zwierzęciu, które potrafi być jednocześnie troskliwym rodzicem, sprawnym wędrowcem i jednym z najbardziej pracowitych ogrodników polskiego lasu.
Dzik euroazjatycki (Sus scrofa) należy do rodziny świniowatych. Jest dzikim przodkiem świni domowej i jednym z najbardziej rozpowszechnionych dużych ssaków na świecie.
Dorosłe osobniki mają masywną sylwetkę, stosunkowo krótkie, ale bardzo silne kończyny oraz dużą głowę zakończoną charakterystycznym ryjem.
Masa dzików jest niezwykle zróżnicowana. Dorosłe osobniki spotykane w Polsce często ważą od kilkudziesięciu do ponad stu kilogramów, a wyjątkowo duże samce mogą przekraczać 200 kilogramów.
Ich ciało pokrywa gruba, szorstka szczecina, która zimą staje się gęstsza dzięki rozwijającemu się podszerstkowi.
Umaszczenie dorosłych zwierząt waha się od brązowego i szarobrązowego po niemal czarne.
Najbardziej charakterystycznym elementem budowy dzika jest jednak jego ryj.
To niezwykle silne i wrażliwe narzędzie, którym zwierzę przeszukuje podłoże, podważa korzenie oraz wydobywa ukryte pod ziemią pożywienie.
Ryj zakończony jest charakterystyczną tarczą ryjową, a jego ruchami sterują silne mięśnie.
Dzik potrafi dzięki niemu przekopywać nawet stosunkowo twardą ziemię.
Dorosły samiec dzika nazywany jest odyńcem.
Jego charakterystycznym uzbrojeniem są silnie rozwinięte kły. Dolne kły, określane przez myśliwych jako szable, rosną przez całe życie zwierzęcia.
Górne kły nazywane są fajkami.
Podczas zamykania pyska powierzchnie górnych i dolnych kłów ocierają się o siebie, dzięki czemu dolne zachowują ostre krawędzie.
Odyńce wykorzystują swoje uzbrojenie przede wszystkim podczas rywalizacji z innymi samcami oraz w sytuacjach zagrożenia.
Samice również posiadają kły, choć są one zazwyczaj znacznie mniejsze.
Dzik należy do zwierząt, które znakomicie odnajdują się w mozaikowym krajobrazie Doliny Prosny.
Odpowiadają mu zarówno kompleksy leśne, jak i zarośla, podmokłe obniżenia terenu, śródleśne łąki oraz pola uprawne sąsiadujące z lasami.
Szczególnie atrakcyjne są dla niego miejsca zapewniające dostęp do wody, wilgotnej gleby i różnorodnego pożywienia.
Występowanie dzików w szerszym regionie Wieruszowa potwierdzają materiały Nadleśnictwa Przedborów.
Lasy, nadrzeczne zarośla i tereny rolnicze okolic Pustkowia oferują siedliska, z których dziki mogą korzystać podczas swoich wędrówek.
Zwierzęta te nie ograniczają się do jednego rodzaju środowiska.
Potrafią pokonywać znaczne odległości w poszukiwaniu pokarmu i schronienia. Szczególnie chętnie korzystają z terenów zapewniających im względny spokój w ciągu dnia.
W krajobrazie intensywnie użytkowanym przez człowieka często zwiększają aktywność nocną.
O ich obecności nie zawsze świadczy bezpośrednie spotkanie. Znacznie częściej zdradzają ją charakterystyczne ślady żerowania pozostawiane w lesie i na łąkach.
Wbrew rozpowszechnionemu wyobrażeniu dzik nie jest wyłącznie samotnym, agresywnym zwierzęciem.
Samice i młode prowadzą rozbudowane życie społeczne.
Tworzą grupy rodzinne nazywane watahami. Ich trzon stanowią zwykle spokrewnione lochy, czyli dorosłe samice, oraz ich potomstwo.
W grupie ważną rolę często odgrywają starsze, doświadczone samice.
Wspólne przemieszczanie się, odpoczynek i żerowanie zwiększają bezpieczeństwo młodych oraz ułatwiają wykrywanie zagrożeń.
Dziki utrzymują kontakt za pomocą różnorodnych odgłosów, zapachów i zachowań.
Można usłyszeć ich chrząkanie, pochrumkiwanie, parskanie, a w sytuacji zagrożenia również znacznie bardziej gwałtowne dźwięki.
Zupełnie inaczej wygląda życie dojrzałych samców.
Starsze odyńce często prowadzą samotniczy tryb życia, dołączając do samic przede wszystkim w okresie godowym.
Dzik jest wszystkożercą i pod względem różnorodności pokarmu należy do najbardziej elastycznych dużych ssaków naszej przyrody.
Znaczną część jego diety stanowi pokarm roślinny.
Chętnie zjada żołędzie, bukiew, korzenie, bulwy, kłącza i różnorodne części roślin zielnych.
Jednak nie pogardzi również pokarmem zwierzęcym.
W leśnej ściółce poszukuje larw owadów, dżdżownic i innych bezkręgowców. Może także zjadać niewielkie kręgowce, jaja oraz padlinę.
Jesienią szczególnie atrakcyjne są dla dzików obszary obfitujące w żołędzie i bukiew.
Obfitość tych wysokoenergetycznych nasion może wpływać na kondycję zwierząt oraz ich sukces rozrodczy.
Niestety, dziki nie odróżniają naturalnych żerowisk od upraw rolniczych.
Pola kukurydzy i inne uprawy mogą stanowić dla nich łatwo dostępne źródło pożywienia, co prowadzi do konfliktów z rolnikami.
Spacerując po lesie, można czasami natrafić na miejsce, które wygląda tak, jakby ktoś intensywnie pracował tam łopatą.
Ściółka jest poprzewracana, spod warstwy liści wystaje wilgotna gleba, a niewielkie rośliny zostały powyrywane z podłoża.
To prawdopodobnie efekt buchtowania.
Dziki wykorzystują swój silny ryj do przekopywania gleby w poszukiwaniu pokarmu.
Podczas tej czynności odsłaniają głębsze warstwy podłoża, mieszają ściółkę i przemieszczają nasiona.
Buchtowanie może tworzyć niewielkie powierzchnie odsłoniętej ziemi, na których pojawiają się warunki sprzyjające kiełkowaniu niektórych roślin.
Jednocześnie może niszczyć istniejącą roślinność, uszkadzać korzenie i zmieniać lokalne warunki glebowe.
Wpływ dzików na środowisko jest więc złożony.
W naturalnym lesie umiarkowane buchtowanie stanowi element procesów ekologicznych, ale przy wysokim zagęszczeniu zwierząt lub w szczególnie wrażliwych siedliskach jego skutki mogą być niekorzystne.
Okres godowy dzików nazywany jest huczką.
W warunkach Europy Środkowej najczęściej przypada na późną jesień i początek zimy, chociaż termin rozrodu może zmieniać się zależnie od dostępności pokarmu, pogody i struktury populacji.
W tym czasie dorosłe samce rozpoczynają intensywne poszukiwanie samic.
Spotkania konkurujących odyńców bywają gwałtowne.
Zwierzęta prezentują swoją siłę, przepychają się, a niekiedy dochodzi między nimi do bezpośrednich starć.
Silne kły mogą wówczas powodować poważne obrażenia.
Dorosłe samce posiadają jednak charakterystyczną, pogrubioną warstwę tkanki podskórnej w okolicy barków, nazywaną tarczą.
Stanowi ona dodatkową ochronę podczas pojedynków.
Po okresie godowym samce często wracają do bardziej samotniczego trybu życia.
Ciąża lochy trwa około 115 dni, co odpowiada nieco mniej niż czterem miesiącom.
Przed porodem samica przygotowuje bezpieczne miejsce, często budując legowisko z traw, liści i innych dostępnych materiałów roślinnych.
Tak przygotowane schronienie nazywane jest barłogiem.
Liczba młodych w miocie jest zmienna. Często rodzi się od czterech do sześciu warchlaków, choć zdarzają się zarówno mniejsze, jak i większe mioty.
Najmłodsze dziki mają niezwykle charakterystyczne umaszczenie.
Ich brązowa sierść pokryta jest jasnymi, podłużnymi pasami biegnącymi wzdłuż ciała.
Dzięki temu doskonale wtapiają się w otoczenie, szczególnie wśród suchych traw, liści i leśnego podszytu.
Takie młode nazywane są czasami pasiakami.
W pierwszych dniach życia pozostają silnie związane z matką.
Locha chroni je i karmi, a z czasem młode zaczynają towarzyszyć jej podczas coraz dłuższych wypraw.
Warchlaki są niezwykle ciekawskie i często zajmują się zabawą, gonitwami oraz wzajemnym przepychaniem.
W miarę dorastania ich charakterystyczne pasy stopniowo zanikają, a sierść zaczyna przypominać umaszczenie starszych zwierząt.
Dorosła locha bardzo intensywnie broni swojego potomstwa.
Jeżeli uzna, że człowiek lub pies stanowi bezpośrednie zagrożenie dla młodych, może zareagować agresywnie.
Dlatego spotkanie pasiastych warchlaków powinno być sygnałem do zachowania szczególnej ostrożności.
Nie należy do nich podchodzić, dotykać ich ani próbować wykonywać zdjęć z niewielkiej odległości.
Najbezpieczniej spokojnie oddalić się z miejsca spotkania, pozostawiając zwierzętom możliwość swobodnego odejścia.
Dziki pełnią kilka istotnych funkcji w naturalnych ekosystemach.
Jako wszystkożercy wpływają na populacje bezkręgowców, korzystają z dostępnego pokarmu roślinnego i uczestniczą w usuwaniu padliny.
Podczas przemieszczania się mogą również transportować nasiona roślin.
Ich charakterystyczne buchtowanie zmienia strukturę powierzchni gleby i rozmieszczenie roślinności.
Same dziki stanowią także ważne źródło pokarmu dla dużych drapieżników.
W Polsce jednym z ich najważniejszych naturalnych wrogów jest wilk.
Wilki polują szczególnie na młode osobniki, chociaż mogą zabijać również dorosłe dziki.
Relacje pomiędzy wilkami a dzikami są jednym z przykładów naturalnych zależności regulujących funkcjonowanie leśnych ekosystemów.
Dzięki doskonale rozwiniętemu zmysłowi węchu potrafi lokalizować pokarm ukryty w ziemi i odnajdywać informacje zapachowe pozostawione przez inne zwierzęta.
Wzrok nie jest jego najważniejszym zmysłem.
Tarzanie się w błocie nie jest wyłącznie sposobem na zabawę.
Pomaga regulować temperaturę ciała i może ograniczać liczbę niektórych pasożytów zewnętrznych.
Po kąpieli dziki często ocierają się o pnie drzew.
Dzik euroazjatycki jest dzikim przodkiem świni domowej.
Udomowienie świń następowało niezależnie w różnych częściach Eurazji, a historia tego procesu jest znacznie bardziej skomplikowana, niż mogłoby się wydawać.
Mimo masywnej budowy są dobrymi pływakami i potrafią przekraczać rzeki oraz inne zbiorniki wodne.
Dzięki temu cieki wodne nie zawsze stanowią dla nich barierę podczas przemieszczania się.
Lochy rozpoznają swoje młode i utrzymują z nimi bliski kontakt.
Życie w grupie pozwala dzikom skuteczniej wykrywać zagrożenia i zwiększa bezpieczeństwo potomstwa.
Dzik należy do zwierząt, które często pozostawiają bardzo wyraźne ślady swojej działalności.
Najbardziej charakterystyczne są oczywiście miejsca buchtowania.
Można je znaleźć zarówno w lasach, jak i na łąkach czy terenach rolniczych.
Innym interesującym śladem są tropy.
Odciski racic dzika przypominają tropy innych zwierząt parzystokopytnych, ale często widoczne są również odciski bocznych palców, nazywanych szpilami.
Sama obecność tych odcisków nie wystarcza jednak do bezbłędnej identyfikacji.
O obecności dzików mogą świadczyć także błotniste kąpieliska, miejsca ocierania się zwierząt o drzewa oraz pozostawiona na pniach szczecina.
Przede wszystkim należy zachować spokój.
Jeżeli zwierzę znajduje się w pewnej odległości i nie wykazuje zainteresowania naszą obecnością, najlepiej pozwolić mu spokojnie odejść.
Nie należy próbować go dokarmiać, prowokować ani zbliżać się do młodych.
Jeżeli spotkamy dzika z niewielkiej odległości, warto spokojnie się wycofać, pozostawiając mu możliwość ucieczki.
Szczególnej ostrożności wymagają spotkania z lochami prowadzącymi warchlaki.
Podczas spacerów po lesie psy powinny pozostawać pod kontrolą i być prowadzone na smyczy.
Dziki od dawna są częścią polskiego krajobrazu.
Ich ogromne zdolności przystosowawcze sprawiają jednak, że coraz częściej można je spotkać również w sąsiedztwie ludzkich zabudowań.
Łatwy dostęp do odpadków żywnościowych, upraw i innych źródeł pożywienia może zachęcać je do regularnych odwiedzin.
Nie należy ich dokarmiać ani pozostawiać resztek jedzenia w miejscach dostępnych dla dzikich zwierząt.
Ważnym problemem pozostają również szkody w rolnictwie oraz zagrożenia związane z afrykańskim pomorem świń, czyli ASF.
Jest to groźna choroba wirusowa atakująca dziki i świnie domowe. Nie stanowi bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia człowieka, ale powoduje poważne straty w hodowli trzody chlewnej.
Jeżeli podczas spaceru znajdziemy martwego dzika, nie wolno go dotykać ani przemieszczać.
Takie znalezisko należy zgłosić właściwemu powiatowemu lekarzowi weterynarii lub odpowiednim lokalnym służbom.
Dzik pozostaje w Polsce gatunkiem łownym, a jego populacja podlega gospodarowaniu i działaniom związanym ze zwalczaniem ASF.
Pomimo konfliktów z człowiekiem jest naturalnym i ważnym elementem naszych ekosystemów.
Następnym razem, gdy podczas spaceru po lesie zauważysz świeżo przekopaną ziemię, przyjrzyj się jej uważniej.
Być może jeszcze kilka godzin wcześniej pracował tutaj jeden z najbardziej niezwykłych leśnych ogrodników.
| Cecha | Informacja |
|---|---|
| Nazwa polska | Dzik euroazjatycki |
| Nazwa naukowa | Sus scrofa |
| Rodzina | Świniowate (Suidae) |
| Długość ciała | Około 100–180 cm; duże osobniki mogą być większe |
| Wysokość w kłębie | Zwykle około 60–100 cm |
| Masa | Bardzo zmienna, często 50–150 kg; duże odyńce mogą przekraczać 200 kg |
| Długość życia | Potencjalnie kilkanaście lat, choć wiele osobników żyje znacznie krócej |
| Dieta | Wszystkożerna: rośliny, nasiona, korzenie, bezkręgowce, drobne kręgowce i padlina |
| Środowisko | Lasy, zarośla, mokradła, łąki i tereny rolnicze |
| Aktywność | Całodobowa, często nocna w sąsiedztwie człowieka |
| Okres godowy | Najczęściej późna jesień i początek zimy |
| Liczba młodych | Często 4–6, ze znaczną zmiennością |
| Status w Polsce | Gatunek łowny |
| Status globalny IUCN | Najmniejszej troski (LC) |