Olsza czarna

Wystarczy zejść z suchej leśnej drogi ku wodzie, aby zmienił się cały zestaw drzew. Na wilgotniejszym brzegu strumienia lub w zabagnionym obniżeniu może pojawić się olsza czarna (Alnus glutinosa), drzewo o ciemnej korze, zaokrąglonych liściach i małych zdrewniałych „szyszeczkach”, które pozostają na gałązkach nawet zimą. Olsza jest jednym z najciekawszych składników lasów nadrzecznych, ponieważ łączy życie w mokrym gruncie ze zdolnością współpracy z bakteriami wiążącymi azot atmosferyczny.

Drzewo stojące jedną nogą w wodzie

Olsza czarna zwykle wiąże się z siedliskami wilgotnymi: dolinami rzek, brzegami cieków, olsami i innymi zbiorowiskami, w których poziom wody bywa wysoki. Potrafi dobrze rosnąć tam, gdzie wiele drzew ma problemy z niedoborem tlenu w podłożu. Nie oznacza to, że każda olsza rośnie w wodzie przez cały rok. Część stanowisk zalewana jest tylko okresowo, a inne pozostają wilgotne bez widocznej powierzchniowej wody. W terenie warto zwrócić uwagę na mikrorzeźbę: kępy wyniesione ponad zagłębienia, pnie wyrastające ze skarp i pasy drzew ciągnące się wzdłuż dawnego koryta.

Liść, którego szukasz na końcu gałązki

Blaszki liściowe olszy czarnej są przeważnie zaokrąglone lub odwrotnie jajowate, a ich wierzchołek często jest lekko wcięty lub tępy. Brzegi bywają ząbkowane, a młode liście mogą być wyraźnie lepkie. Stąd łaciński epitet glutinosa, odnoszący się do lepkości. To cecha pomocna przy rozpoznawaniu, ale nie niezawodny test w każdym stadium rozwoju. Starsze liście nie zawsze będą sprawiały wrażenie lepkich. Warto zestawić ich kształt z pąkami, owocostanami i siedliskiem, zamiast sprawdzać gatunek jednym dotknięciem liścia.

Małe „szyszki”, które nie czynią z olszy iglaka

Charakterystyczne zdrewniałe owocostany przypominają miniaturowe szyszki. Olsza nie jest jednak drzewem iglastym. Należy do roślin okrytonasiennych i wytwarza kwiaty, choć są bardzo odmienne od efektownych kwiatów roślin łąkowych. Kotki żeńskie po zapyleniu i dojrzewaniu owoców drewnieją, tworząc ciemne struktury utrzymujące się na pędach przez długi czas. Przy nich często widać maleńkie orzeszki, które mogą być rozsiewane przez wodę i wiatr. To właśnie stare owocostany są doskonałą wskazówką w zimie, kiedy na gałęziach nie ma liści.

Wiosną olsza zaczyna wcześniej niż większość drzew

Olsza często pyli bardzo wcześnie, zwykle pod koniec zimy lub na początku wiosny. Męskie kotki wydłużają się i uwalniają pyłek przenoszony głównie przez wiatr. Kwiaty żeńskie są mniejsze i znacznie mniej rzucają się w oczy. Liście pojawiają się później, dzięki czemu pyłek ma otwartą drogę do przemieszczania się między koronami. Nie jest to typowo nektarodajny gatunek. Warto jednak zauważyć, że wczesne kwitnienie olszy jest ważnym elementem kalendarza przyrody, podobnie jak późne kwitnienie bluszczu, które opisywaliśmy przy runie leśnym.

Korzenie współpracujące z bakteriami

Jedna z najciekawszych cech olszy jest ukryta pod powierzchnią ziemi. Na jej korzeniach mogą rozwijać się brodawki korzeniowe zasiedlone przez promieniowce z rodzaju Frankia. Organizmy te potrafią wiązać azot atmosferyczny, czyniąc go dostępnym dla rośliny w formach biologicznie użytecznych. W zamian otrzymują związki węgla powstające w fotosyntezie. Nie należy mylić tych brodawek z przypadkowymi naroślami chorobowymi ani mechanicznie odrywać ich do oglądania. Wystarczy wiedzieć, że olsza może wpływać na krążenie azotu w siedlisku i funkcjonować w warunkach, w których dostępność niektórych składników jest ograniczona.

Ols i łęg to nie to samo

W polskim języku przyrodniczym słowa „ols” i „łęg” nie oznaczają jednej dowolnej formy wilgotnego lasu. Olsy wiążą się z terenami bagiennymi, często o charakterystycznej kępkowo-dolinkowej strukturze. Łęgi są lasami związanymi z dolinami cieków i oddziaływaniem wód przepływowych lub zalewowych. Olsza może występować w różnych układach, lecz o typie siedliska rozstrzyga cały zestaw cech: woda, gleba, roślinność i historia terenu. Nie wystarczy zobaczyć olszę przy rzece, by automatycznie nazwać to miejsce olsem. Ta ostrożność jest ważna przy przygotowywaniu opisów Doliny Prosny.

Ściemnienie drewna i inne osobliwości

Świeżo ścięte lub uszkodzone drewno olszy może na powietrzu przybierać czerwonawą barwę. Ta cecha była znana od dawna i sprzyjała powstawaniu rozmaitych opowieści o „krwawiącym” drzewie. W rzeczywistości chodzi o przemiany chemiczne zachodzące w tkankach. Drewno olszowe ceniono historycznie w pracach stolarskich oraz tam, gdzie odpowiednio przygotowany materiał wykorzystywano w warunkach wilgotnych. Nie jest to jednak powód, by kaleczyć współczesne drzewa dla sprawdzenia barwy. Znacznie więcej można zobaczyć na naturalnie złamanej, już martwej gałęzi, bez ingerowania w żywy pień.

Życie w cieniu nadrzecznych koron

Olszyny są domem dla bardzo różnych organizmów. Wzdłuż brzegów wody korzystają z nich owady związane z wilgotnymi siedliskami, a ich obecność przyciąga ptaki. Nasiona olszy mogą stanowić pokarm dla części drobnych ptaków, a liście i obumarłe fragmenty roślin wchodzą w obieg materii organicznej. Korzenie pomagają stabilizować fragmenty brzegów, chociaż nie są uniwersalnym zabezpieczeniem przed erozją silnej rzeki. W zadrzewieniach nadrzecznych ogromne znaczenie mają również martwe drewno, zróżnicowanie wieku drzew i zachowanie naturalnej roślinności runa. Olsza jest jednym z filarów tej złożonej struktury.

Co można pomylić z olszą czarną?

W Polsce występuje także olsza szara (Alnus incana), o innym zestawie cech liści, kory i siedlisk. Jej liście są zwykle bardziej zaostrzone na szczycie, a młode części rośliny często wyraźniej owłosione; olsza czarna ma często liście o zaokrąglonym, wciętym końcu. Istnieje jednak zmienność i możliwość pomyłek. Rozpoznanie powinno uwzględniać gałązkę z liśćmi, pąki i owocostany. Podobnie jak u dębów, najlepiej nie opierać diagnozy wyłącznie na pojedynczej blaszce znalezionej na ziemi.

Dolina Prosny — siedliska i dokumentowanie

Nadrzeczny charakter części krajobrazu Doliny Prosny sprawia, że olsza czarna jest dobrym gatunkiem do omówienia w lokalnym atlasie. Nie oznacza to jednak, że konkretne stanowisko na Pustkowiu zostało już udokumentowane. Gdy pojawią się zdjęcia terenowe, warto zapisać, czy drzewo rośnie nad nurtem rzeki, przy starorzeczu, na skarpie czy w podmokłym obniżeniu. Dodatkowe informacje o dominujących roślinach runa pozwolą ostrożniej określić typ siedliska. Nie przenosimy automatycznie danych o gatunku na opis konkretnej działki.

Jak fotografować olszę o różnych porach roku?

Zimą najlepiej widać ciemne, stare owocostany i pąki. Wczesną wiosną można obserwować zwisające kotki męskie, a latem zaokrąglone liście. Jesienią ciekawe są dojrzewające owoce i zmiany w nadrzecznej roślinności. Przy fotografowaniu nad wodą trzeba jednak uważać na grząskie podłoże i niestabilne brzegi. Dobre zdjęcie nie wymaga wychodzenia na skarpę ani zanurzania się w mokradle; teleobiektyw i rozsądny dystans pozwalają uchwycić wiele cech. W atlasie równie ważne jest bezpieczeństwo obserwatora, jak ochrona roślin.

Olsza czarna — metryczka gatunku