Wiewiórka pospolita

Rudy błysk między gałęziami

Najpierw słychać delikatne skrobanie. Potem spod sosny spada drobny kawałek szyszki, a wysoko nad ścieżką porusza się puszysty ogon. Wiewiórka pospolita siedzi na gałęzi, obraca zdobycz w przednich łapkach i z wyraźnym skupieniem dobiera się do nasion. Przez chwilę wygląda, jakby nic poza śniadaniem nie miało znaczenia.

Wystarczy jednak ruch na dole. Zwierzę zamiera, spogląda w stronę ścieżki i znika za pniem. Po kilku sekundach pojawia się już wyżej. Patrząc na taką scenę, łatwo zapomnieć, że dla wiewiórki korony drzew nie są torem przeszkód. Są miejscem zdobywania pożywienia, odpoczynku i wychowywania młodych.

Znamy ją od dzieciństwa, ale często widzimy w niej przede wszystkim sympatyczną miłośniczkę orzechów. Tymczasem jej życie jest znacznie ciekawsze niż obrazek z rudym zwierzątkiem przy jesiennej spiżarni.

Poznajmy mieszkankę koron drzew

Wiewiórka pospolita (Sciurus vulgaris) należy do rodziny wiewiórkowatych. Jest gryzoniem, podobnie jak znacznie większy bóbr. Jej ciało mierzy około 18–24 centymetrów, a ogon dodaje zwykle kolejne 17–20 centymetrów. Dorosły osobnik waży najczęściej około 250–350 gramów. Pod obfitą sierścią kryje się więc naprawdę lekkie zwierzę.

Nie każda wiewiórka jest intensywnie ruda. U tego samego gatunku spotyka się osobniki brązowe, bardzo ciemne, a nawet niemal czarne. Spód ciała pozostaje zwykle jasny. Ciemna wiewiórka w polskim lesie nie musi zatem należeć do innego gatunku.

Zmienia się również wygląd jednej wiewiórki w ciągu roku. Zimą okrywa włosowa jest gęstsza, a charakterystyczne pędzelki na uszach stają się bardziej widoczne. Latem mogą być znacznie krótsze. Rozpoznając zwierzę, warto przyjrzeć się całej sylwetce, zamiast polegać wyłącznie na kolorze futra.

Gdzie szukać wiewiórek nad Prosną?

W Polsce wiewiórka zasiedla lasy iglaste, liściaste i mieszane. Radzi sobie również w parkach, większych ogrodach i niewielkich zadrzewieniach. Nie potrzebuje wyłącznie rozległej puszczy, ale potrzebuje drzew: dostarczających pokarmu, osłony i miejsc na schronienia.

W krajobrazie rolniczym ważne są połączenia między zadrzewieniami. Kępa starych drzew, pas zieleni czy skraj lasu mogą pomagać w przemieszczaniu się między miejscami żerowania. Otwarta łąka sama w sobie nie zastąpi jednak wiewiórce leśnego domu.

Występowanie gatunku w regionie ma oparcie w dokumentach. Prognoza oddziaływania na środowisko dla gminy Bolesławiec nad Prosną wymienia wiewiórkę pospolitą wśród zwierząt spotykanych na jej obszarze. Jest to regionalne potwierdzenie, a nie zapis konkretnej obserwacji na terenie Pustkowia.

W okolicach gospodarstwa warto wypatrywać jej w odpowiednich zadrzewieniach i na skrajach lasu. Sama obecność takich siedlisk nie pozwala jednak obiecać spotkania ani określić liczby żyjących tutaj wiewiórek.

Co je wiewiórka? Więcej niż orzechy

Orzechy laskowe dobrze pasują do jej wizerunku, ale nie wyczerpują jadłospisu. Ważnym pokarmem są nasiona drzew, w tym nasiona wydobywane z szyszek. W zależności od pory roku i miejsca wiewiórka korzysta również z pąków, młodych pędów, owoców oraz grzybów.

Nie jest przy tym ścisłą roślinożerczynią. Może zjadać owady, a okazjonalnie także ptasie jaja lub pisklęta. To uzupełnienie diety, nie powód, by traktować ją jako wyspecjalizowanego łowcę ptaków. Zwierzę korzysta z dostępnych możliwości, zamiast trzymać się naszego wyobrażenia o swoim menu.

Podczas posiłku przednie łapki pracują niezwykle sprawnie. Przytrzymują i obracają szyszkę, kiedy siekacze usuwają kolejne łuski. Warto poobserwować tę czynność przez lornetkę: z pozornie przypadkowych ruchów wyłania się precyzyjna praca nad dostaniem się do niewielkiej porcji jedzenia.

Dzień między żerowaniem a odpoczynkiem

Wiewiórka jest aktywna za dnia. Latem jej poszukiwania pokarmu mogą być rozdzielone dłuższym odpoczynkiem w środku dnia. Nie oznacza to jednak rozkładu godzin, którego każde zwierzę przestrzega równie punktualnie. Na to, kiedy ją zobaczymy, wpływają pogoda, dostępność jedzenia i spokój w otoczeniu.

Znaczną część aktywności spędza nad ziemią, lecz regularnie schodzi na dół. Tam szuka części pożywienia i zakłada schowki. Właśnie te krótkie wyprawy sprawiają, że najczęściej dostrzegamy ją dopiero wtedy, gdy przebiega przez ścieżkę.

Zapasy rozmieszcza w wielu miejscach, zamiast polegać na jednej spiżarni. Część może przy tym paść łupem innych wiewiórek. Poza okresem rozrodu zwierzęta zwykle odpoczywają osobno, choć zimą zdarza się wspólne korzystanie z gniazda. Ich życie nie jest więc ani stałym życiem w stadzie, ani bezwzględną samotnością.

Nie wszystkie spotkania dwóch wiewiórek oznaczają to samo. Pościg może wiązać się z rozrodem, dlatego nie warto od razu opisywać go jako zabawy. Kilka chwil cierpliwej obserwacji bywa znacznie ciekawszych niż szybkie dopisanie zwierzętom ludzkiej historii.

Czy wiewiórka zapada w sen zimowy?

Nie. Pozostaje aktywna także zimą, choć podczas szczególnie niekorzystnej pogody może dłużej przebywać w schronieniu. Korzysta wtedy zarówno z dostępnego naturalnego pokarmu, jak i ze zgromadzonych zapasów. Jej zimowa strategia polega na oszczędzaniu energii i zdobywaniu jedzenia, a nie na wielomiesięcznej hibernacji.

Gniazdo, które łatwo przeoczyć

Nie tylko ptaki budują domy wśród gałęzi. Wiewiórcze gniazdo przypomina zwartą kulę z gałązek, zwykle umieszczoną przy pniu, w rozwidleniu konarów. Wewnątrz znajduje się miękka wyściółka z materiałów takich jak mech, trawy i liście. Zwierzę może też korzystać z dziupli.

Jedna wiewiórka może mieć kilka schronień. Gniazdo służy do odpoczynku, osłony przed pogodą oraz wychowywania potomstwa. Z dołu wygląda często jak nieuporządkowany pakunek, ale dla jego lokatora liczy się przede wszystkim bezpieczne, osłonięte wnętrze.

Najłatwiej zauważyć podobne konstrukcje po opadnięciu liści. Sam kształt widoczny z ziemi nie wystarcza jednak do pewnego rozpoznania mieszkańca. Nie trzeba podchodzić bliżej ani sprawdzać, co znajduje się w środku.

Małe wiewiórki i pracowita matka

Okres rozrodczy może rozpoczynać się już zimą i trwać przez kolejne miesiące. Jego przebieg zależy między innymi od kondycji samicy, pogody oraz zasobów pokarmowych. W sprzyjającym roku samica może wychować dwa mioty: wcześniejszy wiosenny i następny w cieplejszej części roku.

Ciąża trwa około pięciu–sześciu tygodni. W miocie rodzi się zwykle kilka młodych, często trzy lub cztery. Początkowo są nagie, ślepe i całkowicie zależne od matki. Samiec nie uczestniczy w ich wychowywaniu.

Samica musi opuszczać gniazdo, aby zdobywać pokarm. Z czasem jej nieobecności stają się dłuższe, a młode stopniowo zyskują sprawność. Odstawienie od mleka następuje mniej więcej w wieku dziewięciu–dziesięciu tygodni. Pierwsze wyjście poza gniazdo nie oznacza więc natychmiastowej pełnej samodzielności.

Jeżeli matka uzna schronienie za zagrożone, może przenieść potomstwo do innego gniazda, nosząc młode pojedynczo w pysku. Dlatego oglądanie gniazda z bliska potrafi zakłócić jej życie znacznie bardziej, niż obserwator przypuszcza.

Mały gryzoń, który pomaga drzewom

Zakopany orzech nie zawsze zostaje zjedzony. Część zapasów pozostaje w ziemi, gdzie nasiona mogą wykiełkować. Wiewiórka przenosi je przy tym z dala od miejsca, w którym spadły. Gromadząc pożywienie dla siebie, przyczynia się do rozprzestrzeniania drzew, między innymi leszczyn i dębów.

Nie znaczy to, że świadomie sadzi las. To skutek jej zwykłego żerowania i magazynowania pokarmu. W przyrodzie ważne procesy często wynikają właśnie z takich codziennych czynności.

Sama również jest częścią sieci pokarmowej. Polują na nią między innymi kuny leśne i jastrzębie. Zwinność pomaga jej unikać niebezpieczeństwa, ale nie czyni jej niedostępną dla drapieżników.

Trzy szczegóły, na które warto zwrócić uwagę

• Ogon nie jest tylko ozdobą. Pomaga utrzymywać równowagę, a podczas odpoczynku może służyć jako dodatkowa osłona przed chłodem. Jego ruchy uczestniczą też w sygnalizowaniu pobudzenia.
• Zejście głową w dół wymaga odpowiedniej budowy. Ruchomość tylnych stóp pozwala ustawić pazury tak, aby zwierzę mogło pewnie trzymać się kory również podczas schodzenia.
• Siekacze stale rosną. Ich zużywanie podczas gryzienia twardego pokarmu jest częścią naturalnego funkcjonowania uzębienia gryzonia. Otwieranie nasion to dla wiewiórki codzienna praca.

Jak obserwować wiewiórkę bez pogoni za ogonem?

Dobrym początkiem jest spokojny poranny spacer. Warto rozglądać się także późnym popołudniem. Jesienią można dostrzec wiewiórki zajęte zapasami, a zimą przerzedzone korony ułatwiają wypatrzenie ruchu między gałęziami.

Patrz nie tylko przed siebie. Szmer nad głową albo opadające fragmenty szyszki mogą zdradzić żerujące zwierzę. Na ziemi szukaj ogryzionych szyszek z pozostawioną osią i resztkami łusek. Podobne ślady trzeba jednak interpretować ostrożnie, bo z nasion korzystają także inne zwierzęta.

Po zauważeniu wiewiórki zatrzymaj się. Lornetka pozwoli zobaczyć więcej niż podchodzenie pod sam pień. Nie obchodź drzewa tylko po to, żeby wypłoszyć ją z drugiej strony, nie zaglądaj do gniazd i nie zachęcaj psa do pościgu. Najciekawsza obserwacja zaczyna się wtedy, gdy zwierzę może wrócić do własnych zajęć.

Ochrona zaczyna się od zachowania jej domu

W Polsce wiewiórka pospolita jest objęta ochroną częściową. To formalny status ochrony gatunkowej, a nie określenie, że można ją chronić tylko od czasu do czasu.

W codziennym otoczeniu znaczenie mają zachowane drzewa z dziuplami, miejsca na gniazda oraz połączenia między fragmentami zieleni. Zagrożeniami są między innymi utrata siedlisk, kolizje drogowe i ataki kotów. Nawet gatunek dobrze znany z parków potrzebuje przestrzeni, w której może bezpiecznie żerować i wychować młode.

Podczas następnego spaceru warto więc spojrzeć na las także odrobinę wyżej. Wiewiórka potrafi być tuż obok, zajęta własnym dniem, zanim ktokolwiek na ścieżce ją zauważy.

Wiewiórka pospolita — metryczka gatunku